Quan điểm mới về phương pháp cai nghiện ma tuý

KHOA HỌC ĐÃ LÀM THAY ĐỔI QUAN ĐIỂM TRONG CAI NGHIỆN MA TUÝ NHƯ THẾ NÀO?

Trong 40 năm qua, đa phần người Việt vẫn tin rằng nghiện ma tuý là một sự suy đồi về đạo đức và chỉ có thể “quét sạch” bằng cách trừng phạt, cách ly người nghiện khỏi cộng đồng càng lâu càng tốt. Tuy nhiên, thực tế và khoa học đã chứng minh quan niệm này không hoàn toàn đúng.

Bước ngoặt năm 2008

Báo cáo Tình hình ma túy Toàn cầu năm 1998 của Cơ quan phòng chống Ma túy và Tội phạm của Liên Hợp Quốc (UNODC)

Năm 1998, tại Phiên họp Đặc biệt của Đại hội đồng Liên hiệp quốc về vấn đề ma tuý UNGASS, Đại hội đồng Liên hợp quốc đã ra nghị quyết về việc “Xóa bỏ hoặc giảm thiểu đáng kể” việc sản xuất và sử dụng bất hợp pháp ma túy trong 1 thập kỷ. Cơ sở của nghị quyết này dựa trên nghiên cứu về hành vi nghiện vốn rất phổ biến lúc bấy giờ: cho người nghiện là những kẻ thiếu đạo đức và ý chí, từ đó có thể điều chỉnh hành vi bằng cưỡng bức, trừng phạt.

10 năm sau, nghị quyết này đã không đạt được kết quả như mong muốn. Thậm chí nhiều nước còn bày tỏ thái độ hết sức lo lắng trước mối đe dọa ngày càng tăng của vấn nạn ma túy toàn cầu.

Việt Nam trước năm 2008 cũng chỉ thu được kết quả tương tự khi có nhiều quan điểm cho rằng nghiện ma tuý có thể chữa khỏi bằng phương pháp cai nghiện còn dư luận tin rằng người nghiện ma tuý mà không bị cưỡng bức vào các trung tâm cai nghiện bắt buộc thì sẽ chỉ gây hại cho xã hội. Do vậy, mỗi năm các địa phương chi hàng chục tỷ đồng để đầu tư và mở rộng các trung tâm cai nghiện tập trung.

Đặc biệt sau quá trình thực hiện thí điểm chương trình “Tổ chức quản lý, dạy nghề và giải quyết việc làm cho người sau cai nghiện” với thời gian 5 năm (bao gồm 2 năm cai nghiện và 3 năm quản lý sau cai nghiện mang tính cưỡng bức) tại TPHCM (2003-2008) và 6 địa phương là Bà Rịa – Vũng Tàu, Quảng Ninh, Tây Ninh, Long An, Hà Nội và Bình Dương (từ cuối 2006), đề án thí điểm có quy mô và chi phí lớn bậc nhất này đã gây ra rất nhiều tranh luận và Quốc hội đã thống nhất dừng thực hiện đề án này vì hiệu quả chưa như mục tiêu đề ra, tỉ lệ tái nghiện cao, lại tiêu tốn quá nhiều ngân sách.

BS Khuất Thị Hải Oanh – Giám đốc Trung tâm Hỗ trợ Sáng kiến phát triển cộng đồng

Trong khi đó, theo BS Khuất Thị Hải Oanh, GĐ TT Hỗ trợ Sáng kiến phát triển cộng đồng, tại Mỹ, từ năm 1999, những khám phá mang tính bước ngoặt về bộ não đã tạo nên một cuộc cách mạng trong nhận thức về hành vi sử dụng ma tuý bắt buộc khi khẳng định rằng: nghiện ma tuý là một căn bệnh ảnh hưởng đến não bộ và hành vi của con người; chỉ ra được nhiều yếu tố sinh học và môi trường cũng những yếu tố di truyền đóng góp vào quá trình khởi đầu và phát triển bệnh. Từ đây, các biện pháp phòng chống và điều trị hiệu quả đã được tham mưu cho chính phủ.

Vào tháng 8/2007, quan niệm “Nghiện (ma túy) là một bệnh tái phát mãn tính của não bộ” này đã được phổ biến tại Hội nghị Quốc tế về Ma tuý tổ chức tại Hà Nội và được Quốc hội Việt Nam công nhận vào tháng 11/2008, làm tiền đề cho kế hoạch đổi mới công tác cai nghiện ma tuý tại Việt Nam giai đoạn 2013 – 2020.

Không có phương pháp điều trị duy nhất cho mọi đối tượng

Điều trị cai nghiện ở 1 TT cai nghiện bắt buộc (Ảnh: TTXVN)

Theo ông Lê Văn Khánh, Phó Cục trưởng Cục Phòng chống tệ nạn xã hội, với quan niệm nghiện ma tuý là một bệnh phức tạp, ảnh hưởng đến chức năng của não và hành vi thì sẽ không thể có phương pháp điều trị nào phù hợp cho tất cả mọi người.

Do đó, trong dự án Đổi mới công tác cai nghiện giai đoạn 2013-2020 đã được Thủ tướng chính phủ phê duyệt, có rất nhiều qua điểm mới về nghiện ma tuý và điều trị nghiện xoay quanh chủ trương “lấy người bệnh làm trung tâm” được xây dựng.

Ví như việc điều trị nghiện không chỉ cần đa dạng về phương pháp (từ dùng thuốc hỗ trợ đến tham vấn cá nhân, tham vấn nhóm, liệu pháp hành vi), mô hình (điều trị tự nguyện tại gia đình, cộng đồng và các cơ sở điều trị tự nguyện ) mà còn phải chú ý tới nhu cầu của người bệnh (kế hoạch điều trị cho từng cá nhân phải được đánh giá và sửa đổi thường xuyên) và tạo điều kiện để người nghiện dễ dàng tiếp cận với các dịch vụ điều trị thích hợp tại cộng đồng.

“Còn trách nhiệm của cơ sở cai nghiện là cung cấp dịch vụ đảm bảo cắt cơn nghiện, phục hồi sức khỏe, ổn định tinh thần cho người bệnh… để sau một thời gian điều trị sẽ đủ sức khỏe, năng lực hành vi để tái hòa nhập cộng đồng, và lao động sản xuất như mọi người bình thường khác”, GS. Chung Á, tổ chuyên gia của Chương trình UBQG phòng chống AIDS và ma túy mại dâm nói.

Và theo GS Chung Á, sau khi điều trị, về xã hội mà tiếp tục có vấn đề tiêu cực do sử dụng ma túy thì người nghiện hoàn toàn có thể quay lại nơi điều trị một cách tự nguyện.

Ủng hộ quan điểm này, bà Doãn Thị Thuận, Vụ trưởng Vụ Báo chí và xuất bản Ban Tuyên giáo Trung ương nhấn mạnh: “Tình trạng tái nghiện là không thể tránh khỏi nên cai nghiện là cuộc chiến trường kỳ giống như tiểu đường, cao huyết áp… Chúng ta cần phải coi đó là một bệnh mãn tính và điều trị như những bệnh nhân mắc bệnh mãn tính khác”.

Dùng thuốc thay thế – Một trong những bước cai nghiện tại cộng đồng (Ảnh: VOV)

Hiện dự án này đang được thí điểm tại Bắc Giang với 2 điểm tư vấn, điều trị cắt cơn nghiện và quản lý sau cai tại Trạm Y tế xã Cao Thượng (Tân Yên) và Thị trấn Neo (Yên Dũng).

Tại các điểm tư vấn này, những người nghiện tự nguyện đến ký vào bản cam kết cai nghiện và được điều trị trong môi trường mở, tức là họ có thể rời đi bất kỳ lúc nào; người thân, hàng xóm láng giềng, chính quyền đoàn thể hay bất kỳ ai cũng có thể đến chăm sóc, thăm nom người bệnh. Kết quả bước đầu cho thấy, người nghiện đã bước đầu cai nghiện thành công dù có thời điểm bỏ về.

Tất nhiên, với những đối tượng không thể cai nghiện tại cộng đồng, lại có hành vi ảnh hưởng nghiêm trọng ảnh hưởng đến trật tự, an toàn xã hội thì toà án sẽ quyết định họ có phải đi điều trị bắt buộc (điều trị cách ly khỏi cộng đồng, bị quản thúc) hay không.

Cuối cùng, một biện pháp khác cũng rất quan trọng góp phần vào thành công của đề án (đẩy lùi ma tuý trong xã hội) là cơ quan chức năng phải có biện pháp để ngăn chặn triệt phá ngay từ nguồn cung cấp.

VÌ SAO NGHIỆN MA TUÝ … LÀ BỆNH MẠN TÍNH?

Nhiều người hoài nghi thậm chí không công nhận quan điểm “Nghiện ma tuý là bệnh mãn tính của não bộ”. Trong khi đó quan điểm này hoàn toàn dựa trên những căn cứ và bằng chứng khoa học được công nhận.

Các loại ma tuý

Gây “biến dạng” những bộ phận quan trọng trong não

Nhưng những khám phá mang tính bước ngoặt về tác động của ma túy lên não bộ  đã thực sự tạo ra một cuộc cách mạng trong nhận thức về nghiện và điều trị nghiện.

Viện Quốc gia về lạm dụng chất Hoa Kỳ (NIDA) đã chứng minh rằng ma tuý làm thay đổi các vùng cuống não, vùng vỏ não, hệ viền theo hướng thúc đẩy hành vi lạm dụng ma tuý, điển hình là hội chứng nghiện. Nó can thiệp vào hệ thống thần kinh, bao gồm các neuron, chất dẫn truyền thần kinh dopamine, thể thụ cảm, chất vận chuyển.

Trong đó, ở người bình thường, ăn uống, tập thể thao, quan hệ tình dục làm tăng lượng dopamine, làm cho người ta có cảm giác dễ chịu, vui vẻ và có động cơ để tiếp tục thực hiện các hoạt động này. Nói cách khác, mỗi khi lượng dopamine tăng lên con người sẽ có khoái cảm, cảm thấy sung sướng, vui vẻ. Cảm giác dễ chịu này được lưu giữ trong vùng ký ức ở não và thúc đẩy người ta lặp lại những hành vi mang lại khoái cảm này.

Nghiện ma tuý là tình trạng lệ thuộc về thể chất và mất khả năng kiểm soát hành vi sử dụng do ma tuý đã gây ra các thay đổi lâu dài trong não bộ.

Ma tuý làm tăng ồ ạt lượng dopamine, tạo ra khoái cảm rất mạnh. Cảm giác này cũng được lưu giữ trong vùng ký ức của não, dẫn đến cảm giác them nhớ, thường rất dai dẳng.. Để bảo vệ cơ thể, không cho lượng dopamine tăng quá nhiều (gấp từ 2-12 lần mức độ bình thường), não bộ sẽ buộc phải điều hoà bằng cách sản sinh ra ít dopamine nội sinh hoặc giảm số lượng các thụ cảm thể dopamine (thụ cảm giúp dẫn truyền cảm giác sung sướng). Hậu quả là người dùng ma tuý sẽ phải liên tục bổ sung ma tuý để bù đắp lượng dopamine thiếu hụt.

Đây là lý do người sử dụng ma tuý sẽ dần cảm thấy chán nản, thiếu sinh khí, trầm uất và không thể tiếp tục tận hưởng những gì trước kia mình thích khiến họ phải tiếp tục sử dụng ma tuý để tăng lượng dopamine trở lại mức bình thường. Cộng thêm với ký ức về khoái cảm khi sử dụng ma túy luôn luôn nhắc nhở, người sử dụng tiếp tục sử dụng – tạo thành vòng xoáy vô tận.

Chưa kể, khi lượng dopamine tăng ồ ạt sẽ gây thiếu hụt các thụ thể dẫn truyền cảm giác (mỗi phân tử dopamine sẽ cần tới 1 thụ thể để truyền tín hiệu).

Hay chất dẫn truyền thần kinh glutamate có khả năng tác động lên đường dẫn truyền khoái cảm và khả năng học tập bị thay đổi nồng độ do ma tuý sẽ khiến não bộ cố đền bù và dẫn tới suy giảm khả năng nhận thức.

Tương tự, chất endorphine, một mooc-phin nội sinh của cơ thể, cũng sẽ thay đổi mạnh mẽ ở người nghiện heroin, khiến họ rơi vào tình trạng “vật vã” khi “đói thuốc”.

Điều thú vị là các nhà khoa học của Viện nghiên cứu Quốc gia Hoa Kỳ về Lạm dụng ma tuý đã chụp được sự thay đổi rõ rệt ở các khu vực của não bộ đến lượng thụ cảm thể dopamin D2, lượng chất xám trong não người nghiện trong các thời điểm khác nhau:

Ảnh bộ não bình thường, não lạm dụng ma tuý đá, ngừng 1 tháng – Lạm dụng ma tuý đá ngừng 14 tháng

Khối lượng chất xám ở thuỳ trán của người nghiện có thể thấp hơn tới 20% so với người không nghiện.

Bộ não bị thay đổi khủng khiếp khi sử dụng heroin

Liên quan đến sự tác động của ma tuý với sự phát triển của não bộ và độ đàn hồi của não ở lứa tuổi 24 trở xuống, BS Hải Oanh cho biết: “Quá trình trưởng thành của não từ sau ra trước và hoàn tất lúc khoảng 24 tuổi, do đó tiếp xúc với chất gây nghiện trong thời kỳ thanh thiếu niên, khả năng phục hồi sẽ kém và nguy cơ tổn thương não vĩnh viễn sẽ rất cao”.

Như vậy, sự tác động của ma tuý đối với con người không chỉ là về tâm lý mà cả bộ não. Và sự thay đổi của não bộ chính là biểu hiện của bệnh lý.

Cơ chế tái nghiện – Giống như tái phát bệnh mãn tính

Theo BS Hải Oanh, tỉ lệ tái nghiện ở những người điều trị cai nghiện hiệu quả là khoảng 40-60%, tương đương với tỉ lệ tái phát các bệnh mãn tính như tiểu đường, tăng huyết áp, hen.

Như thế, người nghiện cần được điều trị suốt đời giống như một bệnh mãn tính để giảm bớt nguy cơ tái nghiện.

“Giống như mẹ tôi, một bệnh nhân cao huyết áp, từng bị tai biến nhẹ vì “sáng kiến” sử dụng dưới liều chỉ định, sử dụng cách ngày nhằm tiến tới bỏ hẳn thuốc mặc dù được bác sĩ chỉ định phải dùng thuốc hằng ngày. Sau lần tai biến đó, bà dùng thuốc đều đặn, không bao giờ sợ rằng mình bị phụ thuộc vào thuốc nữa”, BS Hải Oanh dí dỏm lấy ví dụ.

Lấy 1 ví dụ khác, BS Hải Oanh cho biết tại Pháp và Hà Lan, đã có những trường hợp dùng thuốc thay thế heroin đã 40 năm và họ vẫn khoẻ mạnh, lao động, sinh hoạt bình thường.

Hơn thế, các nghiên cứu về thần kinh đã nhận thấy trong bộ não có một cơ sở chung cho tất cả các loại chất gây nghiện (ví dụ: nicotin, heroin, cocain, rượu…). Cơ sở này được gọi là Brain Reward System (tạm dịch là: Hệ thống Củng cố trong não), với các chức năng chủ yếu là:

Tăng cường những hành vi có lợi cho sự tồn tại của con người – ví dụ, ăn đồ ngọt, những thức ăn ngon để cung cấp dinh dưỡng; uống nước để cung cấp nước cho tế bào; hoạt động tình dục để duy trì nòi giống; tập thể dục để cải thiện sức khoẻ…. Củng cố những hành vi này để đảm bảo là chúng ta sẽ tiếp tục thực hiện chúng.

Và người nghiện heroin sẽ có những cảm giác dễ chịu, luôn gợi sự thèm nhớ, thúc giục họ sử dụng lại chất mang đến khoái cảm này. Và khi cảm giác này lặp đi lặp lại, nó sẽ khắc sâu tới mức có thể là vĩnh viễn.

“Đây là lý do tại sao lại khó có thể vượt qua được thói nghiện và tại sao hiện tượng tái nghiện lại xảy ra, và tại sao đôi khi phải mất nhiều năm mới có thể bỏ hẳn được ma tuý”, BS Hải Oanh nhấn mạnh.

ĐIỀU TRỊ NGHIỆN MA TUÝ NHƯ THẾ NÀO?

Advertisements

Posted on August 14, 2015, in Y học. Bookmark the permalink. Leave a comment.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: